​Niet Fort Europa, maar 28 kortzichtige burchten

Wat kritische burgers dikwijls omschrijven als Fort Europa, om zo de problemen te verschuiven naar een vaag en ‘onaantastbaar’ niveau, ver buiten het bereik van hun eigen regeringen, is in werkelijkheid het verhaal van 28 burchten die elk op zich liever geen mensen in nood opvangen. Zo moet ook de Europese Top over de humanitaire crisis in de Middellandse zee begrepen worden, vooral de discussies die betrekking hebben op de opvang van bootvluchtelingen. Uiteindelijk beslisten de Europese regeringsleiders om 5000 extra vluchtelingen op te vangen… van de meer dan 170.000 vorig jaar en 36.000 al dit jaar.  

Dat is het aanslepende drama van de Europese Unie, met name dat er helaas geen Europa is dat kan optreden in naam van de Europese burger. De EU is een reus op lemen voeten waarvan de 28 tenen allemaal een andere kant op willen. We zien dat als het gaat over de aanpak van de financiële crisis, de strijd tegen belastingfraude, sociale dumping, de aanpak van klimaatopwarming en nu, de humanitaire crisis. Gevoelige kwesties zoals asiel- en migratie, zijn bevoegdheden van de lidstaten. Hoewel die beseffen dat ze elk apart het probleem nooit kunnen aanpakken, is de onwil om het gezamenlijk te doen groter dan het besef dat het alleen niet kan. 

Bijna alle Europese commentatoren wezen er de afgelopen dagen op dat de onenigheid om heldere oplossingen aan te reiken voor de humanitaire crisis in de Middellandse Zee niet Europees van aard is, maar terug te brengen tot de economische en politieke situatie in de lidstaten. En die worden, zoals de voormalige Nederlandse ombudsman Alex Brenninkmeijer onlangs zei bijna allemaal bestuurd door middelmatige politici die vooral aan zichzelf denken en aan het belang van het eigen land. "Beter verkeerd bij mij besteed dan goed bij de buren," vatte hij het krachtig samen. Telkens moet het algemeen Europees belang het afleggen tegen kortzichtige nationale belangen.

Italië heeft vorig jaar haar Mare Nostrum programma stop gezet omdat het land - dat het loden gewicht van de financiële crisis nog steeds met zich meedraagt - de kost niet alleen kon dragen en geen enkele andere lidstaat bereid was bij te dragen. Ook hier weer is het gebrek aan solidariteit geen Europese ziekte, maar een smet op het blazoen van de 28 lidstaten. Het Italiaanse programma werd vervangen door een kleinschaliger en vooral goedkopere Europese schaamlap die enkel tot doel heeft de Europese grenzen te bewaken. “Het redden van mensenlevens is niet onze prioriteit,” verklaarde Frontex-Topman Fabrice Leggeri onlangs. 

Heel wat nationale politici zijn bang dat hun kiezers hen zullen afstraffen als ze asielzoekers onderdak verschaffen. Dat was ook de ‘kromme logica’ achter de verklaring van staatssecretaris voor asiel en migratie Theo Francken, die zei dat reddingsacties ‘perverse neveneffecten hebben’ zoals een ‘ongewild aanzuigeffect’. Hij bedoelde: als we die mensen niet redden, zullen anderen de overtocht niet meer wagen. Maar dat klopt niet. Want sinds de afschaffing van het Italiaanse programma - dat effectief bootvluchtelingen redde - hebben niet minder vluchtelingen de overtocht gewaagd, ze hebben enkel gevaarlijkere alternatieven opgezocht, met meer doden tot gevolg. Het afsluiten van routes over land heeft evenmin de toestroom doen stoppen, maar die enkel verplaatst. Een vliegtuigticket van Afrika naar Europa kost zo’n 400 euro; toch verkiezen vluchtelingen tussen de 1000 en 2500 euro te betalen voor de dodentocht over de Middellandse Zee. Een fles water kost 100 euro extra, dekens of een regenjas 200 euro. Dat betekent dat vluchtelingen er veel voor over hebben om aan de miserie te ontsnappen. Het is mede onze verantwoordelijkheid om die miserie te helpen oplossen via ontwikkelingssamenwerking, eerlijke handel, het bestrijden van ongelijkheid, diplomatiek overleg… Waar nodig moeten we oorlogsslachtoffers en andere asielzoekers helpen opvangen middels een gedegen Europees migratie- en asielbeleid.

De paniekerige reacties van de Europese regeringsleiders hebben helaas te maken met de hoge dodentol, die de focus verschoven heeft van een migratievraagstuk naar een diepe humanitaire crisis. Ze buigen deemoedig het hoofd, erkennen dat de afschaffing van het Italiaanse programma een vergissing was en bieden daarna peanuts aan terwijl ze ons vertellen dat het kokosnoten zijn. Als we echt tot oplossingen willen komen, moet Europa beginnen handelen als een wereldmacht, gebaseerd op de humanitaire waarden die door alle Europeanen gedeeld worden, de krachten bundelen en solidair zijn in alle dossiers die een Europese dimensie hebben. We moeten ophouden ons te gedragen als 28 feodale leenheren in hun burchtjes en 21ste eeuws leiderschap tonen. Verenigd.