Europees Parlement wil onafhankelijk orgaan om democratie en rechtstaat te beschermen

In landen als Hongarije en Polen brokkelt het respect voor de rechtstaat steeds meer af. Victor Orban is zelfs een trotse verdediger van de 'illeberale rechtstaat'. Het wordt steeds meer duidelijk dat de rechtstaat in de EU te weinig beschermd is tegen autoritaire leiders die de media en de rechterlijke macht aan banden leggen en de fundamentele rechten en vrijheden aanvallen. Europa moet meer dan ooit de democratie, rule of law en de grondrechten in elke lidstaat verdedigen en beschermen. Dit zijn immers de hoekstenen waarop de EU gebouwd is. Als de EU dit niet doet, wie dan wel? Tot nu toe heeft de Europese Unie hier echter erg weinig instrumenten voor. Artikel 7 van het Verdrag is het enige instrument en is tegelijk een erg zware procedure, ook wel eens 'de atoombom' genoemd. Dit artikel treedt dan ook maar uiterst zelden en trapsgewijs in werking. De situatie moet al zeer erg en vergevorderd zijn voor er ingegrepen kan worden. Er kunnen wel zware sancties volgen, zoals het intrekken van het stemrecht van de betrokken lidstaat in de Raad.

Het ontbreekt de Unie aan een meer genuanceerd en fijnmaziger instrument om de democratie, rule of law en de fundamentele rechten te bewaken en beschermen. Een atoombom haal je immers niet lichtzinnig boven. Bovendien is er op dat moment al erg veel schade toegebracht. De EU zou in een vroeg stadium een lidstaat die van het democratische pad dreigt af te dwalen, op de vingers moeten kunnen tikken en met zachte maar dwingende hand terug de juiste weg tonen. Er is dus nood aan een consequente monitoring van de situatie in elke lidstaat én aan een brede reeks instrumenten die ingezet kunnen worden als het mis dreigt te lopen.   

Daarom is het erg goed nieuws dat het Europees Parlement vandaag in een resolutie dit erkent en pleit voor de oprichting van een onafhankelijk mechanisme om de staat van de democratie, de rule of law en de fundamentele rechten in elke lidstaat te monitoren. In haar resolutie pleit het Europees Parlement ervoor dat dit onafhankelijk mechanisme jaarlijks aan de hand van een scorebord, voor elke lidstaat een gedetailleerde en onderbouwde staat van de democratie publiceert. Alle lidstaten worden dus op voet van gelijkheid behandelt: iedereen wordt op dezelfde manier tegen het licht gehouden. Via het scorebord worden zaken als de onafhankelijkheid van justitie, het naast elkaar bestaan van diverse media en corruptiebestrijding in kaart gebracht. Dit scorebord moet dan gevolgd worden door landenspecifieke aanbevelingen die consequent opgevolgd worden.   Het Europees Parlement zet zich hiermee op de lijn die sp.a al langer bepleit: de nood aan een jaarlijkse stresstest voor de democratie en de nood aan een onafhankelijke waakhond voor de democratie. Het is nu aan de Europese Commissie om een voorstel uit te werken.